loading...

Türk xalqlarının adət və ənənələri

Türk xalqlarının adət və ənənələrinin öyrənilməsi və onların mənəvi dəyərlər sistemindəki rolunun tədqiqi həmişə aktual olmuşdur. Çünki adət və ənənələr tarixin bütün mərhələlərində ictimai, mədəni tərəqqinin əsas göstəricisi kimi nəzərə çarpmışdır. Cəmiyət inkişaf etdikcə adət və ənənələr də ayrı-ayrı quruluşların ictimai-siyasi xüsusiyyətlərinə bu və ya digər formada inteqrasiya etmişdir.Türklər oturaq həyatla yaşadıqları şəhərlərdə, kəndlərdə daş evlər, saraylar, abidələr, amma ən çox ağac evlər tikmişlər. Çünki təbiət aşiqi idilər və daşdan ziyada ağacı sevirdilər. Çöllük türklərinin göründükləri və olduqları yerdə tarixi abidələr arayan və bunları bulmadıqları üçün də “Çünki türklər köçəridir, köçəri millətlər mədəniyyət qura bilməz, onların tarixi yoxdur” hökmünü verənlərin nə böyük bir yanlışlığa düşdüklərini son zamanlarda, bu son yüz il içində anlamayan qalmamışdır.

Ağacla bağlı mifoloji təsəvvürlər türk etnoqrafiyasında, inanclarda da geniş əks olunub. Yakutlarda qayın ağacı yer ruhunun ( Aan doydu-iççite) sığınacağı sayılır və bu ağaca at tükündən hörülmüş sicim (salama) bağlanırdı. Altaylar ağaca canlı məxluq kimi yanaşır, ağac ruhuna ( aqaştın yesi) tapınaraq ona qurban verirdilər. Təbiətdə ruhsal münasibət nəticəsində ağacların da öz icması və şaman ağacların (qam aqaş), başçı ağacların (paştıq aqaş), ana, ata, əcdad ağacların mövcudluğuna inam vardı.

Əldə olunan məlumatlara görə Tanrıçılıq ilk öncə Altayda yaranmışdır. Böyük din araşdırıcısı, milliyətcə fransız olan Can Pol Ru qeyd edir ki, bizim eradan çox-çox əvvəl Altaylar Göy tanrıya səcdə etmişlər. Çinlilər isə yazır ki, “Tanrıçılıq türklərdə yeni eradan öncə V əsrə qədər mövcud olmuşdur.” Deməli Tanrıçılıq, Allaha, onun kəlamlarına inam, etiqad bütün millətlər arasında birinci türkə, türk dünyasına mənsub olmuşdur.

Qədim türk cəmiyyətinin özünəməxsus quruluşu vardı. Ölkənin idarə olunmasında xalq və onu təmsil edən Məclis (toy) mühüm rol oynayırdı. Qədim spartalılar kimi, türklərin də əksəriyyəti yalnız hərbi işlə məşğul olur və şadların döyüşçü dəstələrində xidmət edirdilər. “Budun” deyilən azad əhali və əsilzadələrlə yanaşı, türk cəmiyyətində hərbi əsirlərdən ibarət qullar da var idi. Türklər əsirləri müəyyən bir yerdə məskunlaşdırır, təsərrüfat içlərinə cəlb edir və onlardan vergi alırdılar. Qadın qullardan daha çox ev qulluqçuları kimi istifadə olunurdu. Qədim türklərdə qadına böyük ehtiram göstərilirdi. Ailədə anaya xüsusi münasibət var idi. Yurta daxil olan oğul əvvəlcə anasına, yalnız bundan sonra atasına təzim edərdi. Hun qadınları at minər və döyüşlərdə iştirak edərdilər. Orxon kitabələrində türk qadınlarının doğma yurdu necə müdafiə etmələrindən danışılır. Döyüş zamanı qadının əsir düşməsi böyük həqarət sayılırdı. Dövlət və ictimai işlərlə bərabər, türk qadınları təsərrüfatda da çalışırdılar. Lakin qadınların əsas işi uşaqlara tərbiyə vermək, onları çöl şəraitinə uyğun möhkəm, döyüşkən və iradəli gənclər kimi yetişdirmək idi.

Qədim türklərdə hesab edilirdi ki, xalqın xoş güzəranı nəsilin himayədarı – ruhların əlindədir və insanlar buna inanırdılar. Kimlər quşların ruhuna, kimi isə canavarın, ayının, balığın, maralın ruhlarını özlərinin sahibi adlandırır və onlarda özləri üçün himayə axtarırdılar. Ancaq türklər hamısı birlikdə ilan və əjdahaya inanırdılar. Nəsilin himayədarını bayrağın üzərində təsvir edirdilər. Ona görə də türklərdə bayrağa xüsusi hörmət var idi. İlk zamanlar türklər öz bayraqlarını ölmüş heyvanların dərisindən düzəldirdilər. Bayrağın düşürülməsi böyük dərd, aşağı enilməsi isə utanc hesab olunurdu.

Qədim türklər qanuna tura deyirdilər. Ölkədə xaqan da daxil olmaqla hər kəsədən turaya riayət etmək tələb olunurdu. Ədalət, xeyirxahlıq, faydalılıq və düzlük turanın sabit əsaslarını təşkil edirdi. Turaya qarşı çıxanlar ciddi cəzalandırılırdılar. İnsan həyatına qəsd edənlər, adam öldürənlər turaya görə edam olunurdular. Oğru və soyğunçular cinayət vaxtı yaxalandıqda edam cəzası alır və onların əmlakı müsadirə edilirdi. Kiçik cinayətlər üçün on günlük həbs cəzası tətbiq edilirdi. Qan intiqamı almaq qadağan idi.

Toy mərasiminin yaranması haqqında olan rəvayətdə uyğurlar arasında evlənmə adətinin və şəhərsalma mədəniyyətinin əsasının, dəfnetmə ilə bağlı rəvayətlərdə isə cəsədlərin sandığa qoyularaq gömülməsinin, digər bir rəvayətdə isə beşiyin əsasının Əfrasiyabın vaxtında qoyulması haqqında məlumatlar verilir.

Erkən orta əsrlərdə türklər qoyun, sığır, tülkü, ayı dərisindən, keçi və dəvə yunundan geyim hazırlayırdılar. Onlar bez toxuyur və paltar üçün kənaf yetişdirirdilər. Paltara düymə tikir, ayaqlarına çəkmə geyir, başlarına isə börk qoyurdular. Qış və yay libası ayrı olurdu. Hun kurqanlarında mərhumun yanına silah və atla yanşı qızıl qazan, gümüş kəmər, qaşıq, tac və başqa əşyalar da qoyulurdu. Bu, hunların qızıl və gümüş şeylər düzəltməkdə mahir olduqlarını göstərir. Köçəri həyat tərzi daimi yaşayış evi düzəltməyi öyrənmişdilər. Adətən, bu evləri yurt və ya alaçıq adlandırırdılar. /http://tarix.info//

73 baxış
loading...
Admin profil şəkili

Admin

Saytımıza xoş gəlmisiniz. Əziz istifadəçi, saytda olan məlumatları paylaşmağı Unutma !

Bu haqda nə düşünürsən?