loading...

Dünyanın təbii zonaları

Ekvatordan qütbə doğru iqlim şəraitinin (istilik və rütubətin nisbəti) dəyişməsi, digər təbii komponentlərin də müvafiq dəyişməsinə səbəb olur. Nəticədə, enlik istiqamətində uzanan nəhəng təbii komplekslər – təbii zonalar yaranır. Torpaq, bitki və heyvanlar aləmi oxşar olan və oxşar iqlim şəraiti altında formalaşan iri TK-rə təbii zona deyilir. Qurunun təbii zonaları ekvatordan qütblərə doğru ardıcıl dəyişir və onlara xarici görünüşlərinə – bitki örtüyünə görə ad verilir.Dünyanın-təbii-zonaları Dünyanın təbii zonaları:
1. Rütubətli ekvatorial meşələr (Cənubi Amerikada selva(s) adlanır) – Ekvatorial iqlim qurşağında yerləşir. Bütün il boyu isti və rütubətlidir. Orta aylıq və orta illik temperatur +24°C – +26°C; illik yağıntının miqdarı 2000 – 3000 mm; torpaqları qırmızı-sarı ferralit; zəngin bitki örtüyü (çoxyaruslu, 4 mindən çox ağac növü), heyvanlar aləmi formalaşır.
2. Savanna və seyrək meşələr subekvatorial, qismən tropik iqlim qurşaqlarında formalaşır. Yayın rütubətli, qışın quru keçməsi, bütün il boyu isti olması, ağacların seyrək (quraqlığa davamlı akasiya, baobab, səyyah ağacı, butılka ağacı, kaktuslar və s.), ot bitkilərinin zəngin olmasına səbəb olur. Cənubi Amerikada lyanos (şimal hissədə) və kampos (cənub hissədə) adlanır. Torpaqları qırmızı-qonur, qonur-qəhvəyi torpaqlardır. Ən zəngin heyvanlar aləminə malik (xüsusən Afrikada) təbii zonadır: fil, kərgədan, begemot, zürafə, camış, antiloplar, zebr, şir, kaftar, kenquru, müxtəlif quşlar və s.
3. Səhra və yarımsəhralar tropik, subtropik və mülayim iqlim qurşaqlarında formalaşır. Quru və isti iqlimə, yüksək sutkalıq temperatur amplituduna malikdir. Boz, boz-qonur torpaqlara, kasıb bitki örtüyü (kserofit bitkilər – dəvətikanı, yovşan, saksaul və s.) və heyvanlar aləminə (sürünənlər, dəvə, antilop) malikdir. Afrika səhralarında yeraltı suların səthə yaxın olduğu çökək sahələrdə bitki örtüyü olan ərazilər vahə adlanır. Tropik səhralar: Afrikada – Böyük səhra, Liviya, Nubiya (şimalda), Kalaxarı, Namib (cənubda); Asiyada – Ərəbistan, Rub-əl-Xali, Böyük Nəfud, Kiçik Nəfud, Tar; Avstraliyada – Böyük Viktoriya, Böyük Qumlu; Cənubi Amerikada – Atakama. Subtropik və mülayim enliklərdə olan səhra və yarımsəhralar: Asiyada – Qaraqum, Qızılqum, Təklə-Məkan, Qobi; Cənubi Amerikada – Pataqoniya; Şimali Amerikada – Böyük Hövzə, Kaliforniya və s.
4. Musson meşələri (dəyişən-rütubətli meşələr) – tropik, subtropik və mülayim qurşaqların musson iqlimi hakim olan bölgələrində (Asiyanın şərqində, Avstraliyanın şərqində, Şimali Amerikanın şərqində) formalaşır. Torpaqları qırmızı, sarı torpaqlardır. Zəngin bitki və heyvanlar aləminə malikdir.
5. Codyarpaq həmişəyaşıl meşə və kolluqlar Aralıq dənizi iqlim hakim olan ərazilərdə inkişaf edir. Yay dövrü (bitkilərin vegetasiya dövrü) quru keçdiyindən, nisbətən quraqlığa davamlı bitkilər yaranır. Bu bitkilərin təkamül nəticəsində (torpaqdan aldığı az miqdarda suyu buxarlandırmamaq üçün) yarpaqları sanki nazik plyonka ilə örtülüdür. Qəhvəyi torpaqlara malikdir.
6. Çöl və meşə-çöllər mülayim, qismən subtropik qurşaqda formalaşır. Avrasiyada – Rusiya (“step”), Ukrayna, Qazaxıstan, Çin; Şimali Amerikada – ABŞ və Kanada (“preri”), Cənubi Amerikada – Argentinada (“pampa”) geniş yayılıb. Zəngin ot örtüyünə, məhsuldar qara torpaqlara malikdir. Ən çox antropogen dəyişikliyə məruz qalan təbii zonadır. Dünyanın ən mühüm taxılçılıq regionlarıdır.
7. Qarışıq və enliyarpaq meşələr mülayim qurşaqda formalaşır. Qəhvəyi və qonur-meşə, bir qədər şimalda çimli- podzol (küləçalan) torpaqlara malikdir. Canlılar aləmi zəngindir.
8. Tayqa (iynəyarpaqlı meşələr) mülayim qurşağın şimalında yerləşir. Podzol və çimli-podzol torpaqlar yayılıb. Rusiya, Skandinaviya ölkələri, Kanada ərazisində geniş sahə tutur.
9. Tundra və meşə-tundra subarktik qurşaqda yerləşir. Tundra-qleyli, tundra-çəmən torpaqları yayılıb. Qışın uzun və soyuq, yayın qısa və sərin olması ağacların inkişafına imkan vermir, əsasən alçaqboylu kol və ot bitkilərinə, maral, tülkü, qütb kəkliyi və s. kimi canlılara malikdir.
10. Arktik və Antarktik (buzlu) səhralar qütbətrafı qurşaqda yerləşir. Torpaq əmələgəlmə imkanı, demək olar ki, yoxdur. Heyvanlar aləmi çox kasıbdır (ağ ayı, pinqvin və s.).
Çöl, meşə-çöl, qarışıq və enliyarpaq meşələr, savannalar daha çox antropogen təsirə məruz qalan təbii zonalardır.

Dağlar zonal təbii komplekslərin ardıcıl yerləşməsini pozur və azonallıq yaradır. Dağın ətəyindən zirvəsinə doğru istilik və rütubətin nisbətinin dəyişməsi TK-rin də yüksəkliyə doğru ardıcıl dəyişməsinə səbəb olur, yəni yüksəklik qurşaqlığı yaranır. Hər bir dağın ətəyindəki birinci yüksəklik qurşağı həmin dağın yerləşdiyi enlikdəki hakim təbii zonaya uyğun gəlir. Məsələn, ekvatorial qurşaqda hündürlüyü 5000 m-dən çox olan dağın ətəyindən zirvəsinə qalxdıqca, bu zona üçün hakim olan rütubətli ekvatorial meşələrdən başlamış buzlu səhralara qədər bütün TK-ri bu və ya digər formada müşahidə etmək mümkündür. Mülayim qurşaqda yerləşən dağın ətəyində səhra varsa, yuxarı qalxdıqca yarımsəhra, dağ çölləri və meşə-çölləri, dağ meşələri (enliyarpaq, qarışıq və iynəyarpaq meşələr ardıcıl olaraq), dağ çəmənlikləri (subalp və alp çəmənlikləri), çılpaq qayalıqlar, buzlaq (nival) TK-ri bir-birini əvəz edir.
Dünya okeanında zonallıq səth sularının xüsusiyyətlərində müşahidə olunur və onlar təbii qurşaqlar adlanır. Dünya okeanında ekvatorial, tropik, subtropik, mülayim, subarktik, arktik, antarktik qurşaqlar ayrılır.
Təbii – ərazi komplekslərini bəzən’ landşaft da adlandırırlar. Landşaft (“land” – ərazi, torpaq; “şaft” – rabitə, əlaqə) coğrafi təbəqənin eynicinsli sahəsidir. Təbii proseslərlə bağlı formalaşanlar təbii landşaft, insanların fəaliyyəti nəticəsində dəyişənlər isə antropogen landşaft adlanır.
Coğrafi təbəqənin insanların fəaliyyəti ilə bağlı olan hissəsi coğrafi mühit adlanır.
Coğrafi təbəqənin inkişaf qanunauyğunluqları: bütövlük – coğrafi təbəqəni təşkil edən bütün komponentlər bir-biri ilə sıx qarşılıqlı əlaqəyə malikdir, onlardan birinin dəyişməsi digərlərinin də dəyişməsinə səbəb olur və yeni TK yaranır; maddələr dövranı – atmosferin sirkulyasiyası, suyun dövranı,süxurların yerdəyişməsi; ritmiklik – hadisə və proseslərin müəyyən vaxtdan bir təkrarlanması (Yerin öz oxu ətrafında fırlanması-sutkalıq, Günəş ətrafında fırlanması-illik, həmçinin çoxillik və geoloji dövrlər ərzində baş verən ritmiklik mövcuddur); coğrafi zonallıq – ekvatordan qütblərə doğru, dağın ətəyindən zirvəsinə doğru təbii komplekslərin qanunauyğun dəyişilməsi.
Ekologiya orqanizmlərin bir-biri və onları əhatə edən ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsini öyrənən elmdir. İnsanların təsərrüfat fəaliyyəti artıb-genişləndikcə ətraf mühitə təsiri də güclənir. Nəticədə bir çox bitki və heyvanların, həmçinin insanın yaşayış mühiti pisləşir. Odur ki, yerin xarici təbəqələrinin (atmosfer, hidrosfer, litosfer) insan fəaliyyəti ilə bağlı dəyişdirilməsində təbii qanunauyğunluqları maksimum səviyyədə gözləmək lazımdır.
282 baxış
loading...
Admin profil şəkili

Admin

Saytımıza xoş gəlmisiniz. Əziz istifadəçi, saytda olan məlumatları paylaşmağı Unutma !

Bu haqda nə düşünürsən?