loading...

AZƏRBAYCANIN COĞRAFİ MÖVQEYİ, SƏRHƏDLƏRİ VƏ SAHƏSİ

Azərbaycan respublikası Qafqazın cənub-şərqində və İran yaylasının şimal-qərbində Avropa və Asiya qitələrinin təması zonasında yerləşən qədim bir ölkədir. Azərbaycan ərazisində tarixin qaranlıq dövrlərindən zəmanəmizə qədər müxtəlif dövlətlər (Aratta, Manna, Midiya, Atropatena, Albaniya, Azərbaycan səfəvi imperiyası, Azərbaycan respublikası) mövcud olmuşdur.azerbaycanin-xeritesi-14

Müasir Azərbaycan respublikası eramızdan əvvəl III—II əsrlərdən ərəb istilasına (VII əsr) kimi cənubda Araz çayından şimalda Dərbəndə qədər, qərbdə Muxran çöllərindən şərqdə Xəzər dənizi sahillərinə qədər böyük bir ərazidə mövcud olmuş Qafqaz Albaniyasının sələfidir. Oktyabr inqilabından sonra torpaqlarımızın bir hissəsində Ermənistan respublikası yaradılsa da, Azərbaycan tutduğu sahənin böyüklüyünə və əhalisinin sayına görə Qafqaz respublikaları arasında ən böyüyüdür.
Azərbaycan respublikasının coğrafi mövqeyi, istər təbii şəraiti baxımdan, istərsə də geopolitik baxımdan olduqca əlverişlidir. Elə buna görə də qədim¬lərdən Mərkəzi və Ön Asiyanın, Avropanın böyük imperiyaları gözlərini torpağımıza dikmişlər.

Təbii-coğrafi baxımdan Azərbaycanın əlverişli mövqeyə malik olmasını hər şeydən əvvəl, onun subtropik qurşaqda (bu qurşağın mülayim qurşağa keçid zonasında) yerləşməsi, ərazisində bol isti ehtiyatı, məhsuldar torpaqları olan böyük düzənliklərin, geniş dağətəyi və olduqca zəngin təbii şəraiti və ehtiyatları ilə seçilən dağ sistemlərinin, nəhayət dünyanın ən məhsuldar və ən böyük gölü Xəzər “dənizinin“ mövcudluğu müəyyən edir.

Təəssüflə göstərməliyik ki, bu qədər rəngarəng təbii şəraitə və ehtiyata, məhsuldar torpaqlara, hədsiz dərəcədə dəyərli iqlim və sularımıza qiymət verə bilməmişik, bu vaxta qədər onlardan əql və düşüncə ilə istifadə etməmişik, zəngin təbiətimizi çox kasıblaşdırmışıq.
Azərbaycanın mövqeyinin böyük geopolitik əhəmiyyəti ondadır ki, hələ qədimdən dəbdə olan, uzaq və böyük dövlətləri birləşdirən karvan yolları, həmçinin Çindən Avropaya uzanan məşhur “İpək yolu“, eləcə də bir sıra şimal ölkələrini cənub ölkələri ilə birləşdirən ən əlverişli yollar onun ərazisindən keçir. Azərbaycan ərazisində antik, orta əsr və yeni dövr sivilizasiyaları sanki qovuşur.
Azərbaycan, coğrafi mövqeyinin belə əlverişli olmasından yalnız qazan-mamışdır. Bundan zaman-zaman xalqımızın başı çox bəlalar çəkmiş və çəkməkdədir.

Azərbaycan respublikasının ərazisi 38°24′ və 41°54′ şimal en dairələri ilə 44°46′ və 50°50′ şərq uzunluq dairələri arasında yerləşir. Mə’lumdur ki, bu enliklərdə yerləşən ərazilərin heç də hamısı, subtropik qurşağa aid edilmir. Yalnız Qara və Aralıq dənizləri hövzələrində subtropik landşaftlara malik olan sahələrin şimal sərhədi 40° şimal enliyindən 3-5° şimala meyl edir, qalan ərazilərdə, xüsusilə Asiyada (Çində, Koreyada, Xokkaydo adasında) bunun əksinə olaraq 3-5° cənuba meyl edir.

Azərbaycanla eyni en dairələrində Avropada Yunanıstanın şimal hissəsi Apennin yarımadasının cənubu. (Neapol şəhərindən cənuba), Sardinya adası, Pireney yarımadasının eni 300-400 km-lik tən orta zonası (Valensiya, Madrid, Toledo şəhərləri də daxil olmaqla) yerləşir.
Asiyada isə Anadolu yarımadasının şimal zonası (Bursa, Ankara, Sivas, Ərzrum şəhərlərini birləşdirən xətdən 200-250 km şimala və bir o qədər də cənuba), Xəzərdən şərqdə Qaraqum səhrası, Təkləməkamn şimalı, Lobnor, Şimali Ordos, Böyük Çin ovalığının şimal hissəsi (Pekin şəhəri daxil olmaqla), Lyaodun yarımadası, Şimali Koreyanın orta zonası Azərbaycan respublikasının yerləşdiyi coğrafi enliklərdədir.
Bütün sadalanan ərazilər Azərbaycanla eyni coğrafi enliklərdə yerləşsə də, onların fiziki coğrafi şəraiti arasında böyük fərq var. Coğrafi enliyinin eyni olmasına baxmayaraq Qaraqum səhrasının şimal-şərqi, Təkləməkan, Ordos, Böyük Çin ovalığının şimal hissəsi və Koreya yarımadası (çox kiçik cənub hissəsi müstəsna olmaqla) subtropik landşaftlar qurşağından kənarda qalır. Deməli Azərbaycanla eyni coğrafi enliklərdə yerləşən bütün ərazilərin fiziki coğrafi şəraiti heç də Azərbaycanda olduğu kimi deyil və bütün göstərilən ərazilərin təbiəti arasında böyük təzadlar mövcuddur.

Sadalanan yerlərin hamısı ile ayn-aynlıqda müqayisədən müəyyən olur ki, Azerbaycanın təbii şəraiti daha zəngin və rəngarəngdir. Azərbaycanla eyni enlikdə yerləşən ölkə və coğrafi ərazilərin heç birində buradakı iqlim və təbii landşaft zənginliyinə, yeraltı və yerüstü sərvətlərə rast gelə bilməzsiniz.

Azərbaycan respublikası şimalda Rusiya Federasiyasının Dağıstan respub-likası, şimal-qərbdə Gürcüstan respublikası, qərbdə Ermənistan və Türkiyə respublikaları, cənubda İran İslam Respublikası ile həmsərhəddir. Şərqdə Türkmənistanla Azerbaycan arasında Xəzər dənizinin tən ortasından keçən xətdən qərbə olan hissəsi Azərbaycana aiddir. Əslində göl olduğuna görə Dünya Okeanı və onun kənar dənizlərinin akvatoriyalarında sərhəd müəyyənləşdirmək haqda beynəlxalq konvensiya daxili göl statuslu Xəzərə aid edilə bilməz.

Azerbaycanın qonşu ölkələrlə sərhədi çox yerdə tarixi varisliyin əksinə müəyyən edilmiş və az hallarda təbii qıyılardan keçir. Şimalda Dağıstan respublikası ilə sərhəd Xəzər dənizi sahilindən Samur çayı boyu cənub-qərbə uzanır və sonra Samurun sağ qolu Tahircal çayı boyu ilə Şahdağ massivinə, oradan isə Bazardüzü zirvəsinə davam edir. Bazardüzü zirvəsindən sərhəd Baş Suayncı silsilə ile Tinov Rosso zirvəsinə qədər şimal-qərb istiqamətdə uzanır.
Dağıstan respublikası ilə Azərbaycanın sərhədinin ümumi uzunluğu 289 km-dir.

Tinov Rosso zirvəsindən sərhəd xətti öz istiqamətini kəskin dəyişərək cənuba uzanır və Cənub yamacı, Qanıx düzənliyini kəsərək, Qanıx çayına çatır və bu çay boyu Mingəçevir “dənizində“ Qanıx körfəzinin zirvəsinə qədər uzanır. Daha sonra Gürcüstanla sərhəd  Eldar çölünün şimal kənarı, Eldarovuğu, Çobandağ, Yaylacıq, Udabno tirələri ilə qərb, şimal-qərb istiqamətində davam edir, Qarabığ tirəsindən isə cənub-qəıbə uzanaraq, Kür Çayına çatır və Şıxlı kəndindən qərbdə Ermənistan sərhədinə dirənir. Azərbaycamn Gürcüstan respublikası ilə sərhədinin uzunluğu 340 km-dir.
Azəıbaycanla Ermənistan respublikası arasında sərhəd Tovuzçaya qədər şimal-qərbdən cənub şərqə uzanır və Kiçik Qafqazın şimal dağətəyi tirələrinə köndələn istiqamətdə keçir. Daha sonra o Axınca çayı və Əsrik çayı suayrıcısı ilə cənuba davam edir və Şahdağ, Şərqi Göyçə silsilələri, Qarabağ vulkan yaylası üzrə bir neçə dəfə öz istiqamətini dəyişərək Zəngilan rayonu ərazisində Araz çayma çatır.
Naxçıvan Muxtar respublikası ilə Ermənistan arasında sərhəd Sədərək rayonunda Araz çayından başlayıb Derələyez, Zəngəzur, silsilələri üzrə uzanır və Ordubad rayonu ərazisində yenidən Araza söykənir. Azərbaycamn Ermənis-tan respublikası ile sərhədinin ümumi uzunluğu 766 km-dir. Bundan 224 km-i Naxçıvan Muxtar respublikası ilə Ermənistan arasındakı sərhədin payına düşür.
Azərbaycan Naxçıvan Muxtar respublikasının Sədərək rayonunda 11 km-lik məsafədə Türkiyə respublikası ilə həmsərhəddir. Bu sərhəd Araz çayı boyu keçir. Arazın iki sahilini birləşdirən vahid və yeni (1992-ci il) körpü iki qardaş xalqı bir-birinə qovuşdurur.

Cənubda Azərbaycan qonşu İran İslam Respublikası ile həmsərhəddir. İranla sərhəd Araz, Bolqarçay, Astaraçay və Talış silsiləsindən, Bəhrəmətepədən Biləsuvar kəndinə qədər 50 km məsafədə isə Cənubi Muğan düzənliyindən keçir. Azərbaycanla İran arasında sərhədin ümumi uzunluğu 618 km-dir.

Şərqdə Xəzərin Azerbaycan sahilinin uzunluğu 800 km-dən artıqdır. Samur və Astara çaylarının mənsəblərindən keçən paralellər arasında Xəzər dənizinin ortası ilə uzanan xəyali düz xəttin uzunluğu 750 km-dir. Bu xəyali xett denizdə Türkmənistan və Azərbaycan respublikaları arasında sərhəddir. Azərbaycamn sərhədlərinin ümumi uzunluğu 2800 km-dən artıqdır.

Xəzər dənizinin qərb dayazlığında bir sıra adalar qrupu və tək adalar yerləşir. Bunlardan ən böyükləri Abşeron və Bakı arxipelaqlarına daxil olan Pirallahı, Böyük Zirə, Çilov, Xerəziro, Bulla, Səngi-Müzəffər, Qarasu, Gilzirə, San, Qum- zirə və s. adalardır.

Yuxanda göstərilən hüdudlarda Azərbaycan respublikasının sahəsi 86,6′ min km2-dir. Bundan 5,2 min km2 Naxçıvan Muxtar respublikasının payına düşür.
1 Cənubi Azərbaycamn sahəsi 135 min km2-dir. Şimal-qərbdən cənub-şərqə onun erazisi 600 km, qərbdən şərqə 330 km məsafədə uzanır.

Azərbaycan respublikası ərazisinin fiziki səthinin sahəsi R. X. Piriyevin hesablamalarına görə 88278 km2-dir.
Şimaldan Cənuba Azərbaycan ərazisinin maksimal eni 390 km-ə, minimal eni 175 km-e, qərbdən şərqə maksimal uzunluğu 470 km-ə, minimal uzunluğu 300 km-ə bərabərdir.
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulandan əvvəl Azərbaycan Demokratik Respublikasının (1918-1920-ci illər) sahəsi 114 min km2-ə bərabər idi. Bütövlüklə Dilican dərəsi (Icevan, Dilican və Noemberyan rayonlan), Şəmşədin (Berd), rayonu və Tersçay derəsi (Çəmbərək rayonu) Qazax qəzasına aid idi və burada əhalinin əksəriyyətim azərbaycanlılar təşkil edirdi. Cənubda isə ən böyük ərazi itgisi əhalisinin əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edən Zəngəzur Mahalının Ermənistana qatılması və Naxçıvan MR-in blokadaya salınması oldu.

Azərbaycanın hər bir vətəndaşına 1,2 hektardan bir az artıq sahə düşür. Lakin Azerbaycan ərazisinin hər yeri insanın məskən salması və yaşaması üçün əlverişli deyil. Respublika erazisinin 1%-i (yaxud 860 km2) hündürlüyü 3000 m-i aşan qayalı yüksekdağhq iqlimin çox soyuq keçməsinə, həddən çox kəsilmiş dik, sıldırım yamacların hakim olmasına görə məskunlaşmamışdır.

Azərbaycan ərazisinin xeyli hissəsi (6,5%-i, yaxud 5600 km2-i) dərin dərələrlə kəsilmiş və səth meyilliyi əksər yerlərdə 20-30°-dən artıq olan yüksəkdağlığın aşağı pilləsindən, yə’ni 2000-3000 m yüksəkliklərdən ibarətdir. Böyük Qafqazda bu yüksəkliklərdə məskən salmaq üçün əlverişli sahələr olduqca azdır. Bura Yan silsilə ilə Başsuayncı silsilə arasında Şahdüzü, düzəlmə səthinin fraqmentləri və sinklinal yaylalar daxildir. Bu ərazilər çox qiymətli yaylaqlardır.

Kiçik Qafqazda, xüsusilə Qarabağ vulkan yaylasında 2-3 km hündürlüklərdə səthi hamar, yaxud az maili yaylalar geniş erazi tutur. İnsanların burada məskən salmamasının əsas səbəbi soyuq iqlimin hakim olmasıdır. Lakin bir çox yaşayış məntəqələri bu hipsometrik pillənin aşağı sərhədinə söykənir və hətta onu (2000 metr) bir qədər keçir (məsələn, Göyçə kəndləri, yaxud Kəlbəcər və Laçın rayonlarında be’zi kəndlər), əkin-biçin sahələri bu pillənin aşağı sərhədindən xeyli yuxan qalxır. Bu zonada Azərbaycanın ən qiymətli yaylaqlan yerləşir. Bura yüz illər, min illərdir ki, əhalinin müvəqqəti (ilin isti dövrü) məskunlaşma zonasıdır.
1000-2000 metr yüksəkliklərdə yerləşən və ortadağlıq zona, yaxud qurşaq hesab edilən ərazilər respublikanın 19,5%-i (16770 km2) tutur. Bu zonanın iqlim şəraiti insanın məskunlaşması və təsərrüfat fəaliyyəti üçün xeyli əlverişlidir. Burada əkinçiliyin (taxıl, kartof, meyvə, tərəvəz və s. yetişdirmək) və heyvan¬darlığın inkişafı, kurort-istirahət ocaqlarının yaradılması üçün əlverişli şərait var. İşi bir qədər mürəkkəbləşdirən relyefm çox sıx çay dərələrilə kəsilməsi və dik yamacların üstünlüyüdür. Bu qurşaqda səth meyilliyi 10-15°-den 30-40°-yə qədər olan sahələr ərazinin Böyük Qafqazda 50%-dən çoxunu, Kiçik Qafqazda isə 40%-ə qədərini təşkil edir. 

Kiçik Qafqazın relyef şəraiti bu zonada da Böyük Qafqazla müqayisədə daha əlverişlidir. Bu, əsasən Kiçik Qafqaz dağlarında düzəlmə səthlərinin (dağüstü yaylaların) nisbətən geniş yayılması və Qarabağ vulkan yaylasının kənarları hesabınadır. Bundan əlavə, zonanın sinklinal çökəkləri, terraslı, bə’zi yerlərdə az-çox geniş çay dərələri, adi və müalicə əhəmiyyətli bulaqları, bol istilik eneıjisi onun çox qədimdən məskunlaşması üçün olduqca əlverişli şərait yaratmışdır. Burada hələ ilk orta əsrlərdən başlamış dik yamaclardan istifadə etmək və torpaq eroziyasının qarşısım almaq üçün böyük həcmdə terraslaşma işləri aparılmışdır. Beləliklə, respublikamızın 1000-2000 m yüksəkliklər arasında yerləşən ortadağlıq zonası insanların qədimdən məskən saldığı zonadır. Hazırda respublikamızın bir sıra məşhur şəhər və kəndləri (məsələn, Şuşa, İstisu, Gədəbəy, Daşkəsən, Kəlbəcər, Laçin, Lerik, Yardımlı, İlisu, Sarıbaş, Lahıc, Altıağac, Qonaqkənd, Xınalıq, Buduq, Şahbuz, Ordubad, bir sıra başqa rayonların xeyli kəndləri və gözəl mənzərəli guşələri) bu zonada yerləşir. Yadda saxlamaq lazımdır ki, bu zona tipik dağ meşə landşaftı zonasıdır. Zonanın qədimdən məskunlaşması dağ meşələrinin güclü antropogen deqradasiyasının əsas səbəbidir.
Hündürlüyü 200-1000 m arasında yerləşən hipsometrik pillə respublika ərazisinin 31%-i (26846 km2) tutur. Alçaqdağlıq qurşaq adlanan bu zonada dağlıqla yanaşı, düzənliklər və alçaq yaylalar da xeyli sahə tutur (məsələn, Qusar və Kiçik Qafqazətəyi maili düzənliklər, Qanıx-Həftəran vadisi, Naxçıvan Muxtar Respublikasının düzənlikləri, Şamaxı yaylası və s.). Bu zonada alçaq tirələrin, dağların, çay dərələrinin məskunlaşma və istifadə üçün əlverişli olmayan dik yamaclarının ümumi sahəsi 10%-ə qədərdir. Aqroiqlim şəraiti burada üzümçülüyün, bağçalığın, taxılçılığın, heyvandarlığın inkişafı üçün çox əlverişlidir. Respublikanın bir sıra böyük tarixi əhəmiyyətə malik olan qədim və müasir şəhərləri (Naxçıvan, Ordubad, Füzuli, Ağdam, Gəncə, Şəmkir, Tovuz, Qazax, Zaqatala, Şəki, Şamaxı, Quba, Qusar və s.), yüzlərlə böyük kəndləri bu zonada yerləşir. Məskunlaşmam çətinləşdirən rütubət çatışmazlığıdır. İnsanlar bu çatışmazlığı qədimlərdən suvarmanın tətbiqi ilə aradan qaldırmağa çalışmışlar və buna, əsasən nail olmuşlar.
Nəhayət qədimlərdən məskunlaşmış bünövrə – Xəzər dənizi səviyyəsi ilə 200 m hündürlük arasında yerləşən ovalıq və düzənliklər. Bu pillə ərazinin 42%, yaxud 36120 km2-i tutur. Respublikanın böyük və kiçik çaylarının axdığı bu geniş düzənliklər əkinçilik və heyvandarlıq üçün çox əlverişli iqlim və relyef şəraitinə malikdir. Bura qədimlərdən gözəl qışlaq kimi şöhrət qazanmışdır. Bakı, Sumqayıt, Əlibayramlı, Lənkəran, Masallı, Cəlilabad, Sabirabad, Bərdə, Kürdəmir, Mingəçevir, Yevlax, Göyçay, Xaçmaz və bir çox başqa şəhərlər, yüzlərlə böyük kəndlər ovalıq düzənliklərdə yerləşir.
Göstərilən qurşaqlardan əhalinin ən sıx məskunlaşdığı – 26+200 m və 200- 1000 m arasında yerləşən düzənlik, dağətəyi və alçaqdağlıq qurşaqlar, nisbətən seyrək məskunlaşan isə 1000-2000 m arasındakı ortadağlıq qurşaqdır. Ondan yüksəkdə yerləşən qurşaqlar müvəqqəti, yaxud mövsümü məskunlaşma qurşaqlarıdır. Elə bununla əlaqədar olaraq yüksək qurşaqların təbii landşaftlarının antropogen transformasiyası düzənlik və dağətəyi qurşaqlarla müqayisədə xeyli zəifdir.

1. 033 baxış
loading...
Admin profil şəkili

Admin

Saytımıza xoş gəlmisiniz. Əziz istifadəçi, saytda olan məlumatları paylaşmağı Unutma !

Bu haqda nə düşünürsən?